sitil gat dı buluuz.

Etniklik Tartışmaları ve Türkiye

Günümüzde açıkça görülmektedir ki, etniklik, sadece Türkiye’nin değil, dünya gündeminin de önemli konularından biri haline gelmiştir. Öyle ki, neredeyse aynı zamanlamayla; etniklik, uluslararası belgelerde, toplantılarda, AB raporlarında, Birleşmiş Milletlerin ilgili kuruluşlarının, uluslararası sivil toplum örgütlerinin, vakıfların çalışmalarında müstakil bir başlık olarak yer almaktadır. Uluslararası yazılı ve görsel medyada etniklik özel bir konu olarak işlenmektedir. Çokkültürlülük ve etnik farklılıklar gibi “batı” medeniyetinin kendisi için sorun olarak gördüğü meseleler, üçüncü dünya ülkelerine “zenginlik” olarak empoze edilmektedir. Etrafı izlerken bu pencereyi kullanacağım.

Etniklik:
Genel olarak, benimsedikleri dil, din ve sahip oldukları kültür itibariyle diğer gruplardan farklı olan gruplar etnik olarak nitelenir. Günümüzün iletişim çağında, kültür de etnik kimliği belirleyen etnik bir ortak değerdir. Dil ve dini inanç etnikliğin dışa dönük en önemli göstergeleridir. Dil ve din birlikte önem taşıyabileceği gibi, ayrı ayrı da belirleyici olabilmektedir. Örneğin, Türkiye’deki etnik gruplarda din ekseriyetle ortak bir inançtır, dolayısıyla ayırıcı nitelik dil farklılığıdır. Ancak dil de her durumda etnik kimlikle örtüşmez. Kültürel ya da üst kimlik ön plana çıkar.

Bazı durumlarda ise dil ortaktır, ayırıcı nitelik dindir. Örneğin, Kuzey İrlanda’da etnik gruplaşma Katolik-protestan ayırımına dayanmaktadır.

Etnik bir grubun kimlik pekişiminde, alt grupların tanımında önem taşıyabilen başka grup nitelikleri de mevcuttur. Örgütlenme yapısı, aşiret organizasyonu, meslek-uğraş benzerliği, ortak kaderi paylaşmanın yarattığı dayanışma, birlik duygusu; etnik grup oluşumunda rol oynayabilir. Örneğin, Güneydoğu ve Doğu Anadolu’da birçok yörede aşiret mensubiyeti, Türk, Kürt ya da Arap olmaktan önce gelir.

Toplumsal alanda etnik grup kimliği iki farklı bakışa bağlı olarak tanımlanabilir:

a) Emik Bakış:
Emik bakış, bir grubun kendi kimliği ile ilgili kendi tanımıdır, kendini “ne”, “kim” olarak gördüğüdür. Emik bakışta etnikliğin ölçütü tamamen grubun kendi kabulüdür. Belirleyici etmen, grubu oluşturan bireylerin özgür iradesidir. Örneğin, Doğu Anadolu’da kendini Kürt olarak tanımlayan unsurun, İstanbul’da yaşayan büyük kısmı –köken bilincine rağmen- kendini Türk olarak tanımlamaktadır.

Emik bakış bazı durumlarda, bilimsel gerçekle de çelişebilir. Bu çelişkide, grubun, kimliği konusunda yeterli bilgi sahibi olmaması, kökenin tartışmalı olması, grubu kuşatan toplulukların ya da devletin o gruba “farklı” bakışı gibi etmenler rol oynayabilir. Örneğin, Türkiye’deki Zazalar’ın önemli bir bölümü, Zazalar’ın Kürt olmadığı bilimsel olarak kanıtlanmış olmasına rağmen, bugün Kürtlüğün bir alt grubu olarak görürler kendilerini. Bunda yukarıda saydığımız etmenlerin biri veya bir kaçı etkin olmuş olabilir. Kürt şovenizminin propagandası ve baskısı bu sonucu doğurmuş gibi durmaktadır örneğin.

Her halükarda yine de, etnik kimlik tanımında asıl olan grubun kendi tanımını esas alan emik bakıştır.

b) Etik Bakış:
Etik bakış, dışarıdaki bir grubun bir başka grubu tanımlamasıdır. Örneğin ülkemizde halkın büyük çoğunluğu çok yanlış olarak, bütün Doğu Karadenizlileri Laz, Doğuluların büyük bölümünü Kürt, Nusayrileri Arap olarak tanımlar. Bu etik bakıştır.

Etik bakış, genellikle bilimsel verilerden uzak, kaba ve genellemeci bir görüştür. Ancak, çoğunluğun bakışı olarak etik bakış, bir ülkedeki etnik gruplar arasındaki ilişkileri, kimlik değişimini, ülkenin etniklik politikasını, sosyal yaşamı, siyasi yapıyı önemli ölçüde etkileyebilir.

Etnik Kimliğin Değişkenliği
Etnik kimlik pek çok nedene bağlı olarak zaman içinde değişkendir. Tarih içinde döneme damgasını vurmuş pek çok etnik grup, bugün “kimlik” olarak yok olmuştur. Hun, Hitit, Sümer, İskit, Viking vbg. bugün hiçbir etnik grubu tanımlayan kimlikler değildir. Günümüz Türkiyesi’nde bile, yakın geçmişe dayanan etnik kimlik değişiminin pek çok örneği mevcuttur.

Örneğin pek çok öz be öz Türk unsur, Kürtleşmiştir; Avşarlar, Döğerler, Kalaçlar, Kikiler vbg pek çok grup, önemli ölçüde Kürtleşmişlerdir. İbrahim Paşa’nın zorla Milli Aşiretine bağlayarak Kürtleştirdiği Türkanlar da kimlik değişimine bir başka örnektir.

Burada Svanberg’den bir alıntı sanırım yerinde olacaktır; “bir etnik grubun ne olduğundan çok, ne zaman ve ne gibi koşullar altında var olduğu önemlidir.”

Üst Kimlik
Üst kimlik çoğu kez yanlış tanımlanmakta ve kavram kargaşasına yol açmaktadır. Etnolojik olarak üst kimlik, aynı kökene sahip alt grupların ana kimliğidir. Bu anlamda Türklük; Kırgızlar, Özbekler, Kazaklar, Azeriler, Türkmenler, Yakutlar, Gagavuzlar için üst kimliktir.

Ayrıca üst kimlik bazı durumlarda, aynı coğrafyayı paylaşan, benzer kültürlere sahip, tarihi paylaşımları olan grupların temsili kimliği olarak da tanımlanabilir. Örneğin Çerkeslik, her biri farklı kökene ve dile sahip Adigeler, Abhazlar vs. Gibi Kuzey Kafkasya topluluklarının üst kimliğidir. Bu gruplar kendilerini Çerkes olarak değil kendi etnik kimlikleriyle tanımlarlar. Çerkes olarak tanımlanan gruplardan Karaçaylar ve Balkarlar Türktür ve Türkçe konuşmaktadırlar.

Siyasi anlamda ise üst kimlik, farklı etnik gruplara mensup kişilerin, vatandaşlık bilinci ile benimsediği temsili ulusal kimliktir. Bu kimlik genelde, ülkenin kurucu egemen unsurunun kimliğidir. T.C. Anayasasının 66. maddesinde ulusal kimlik bu anlamda “türk” olarak tanımlanmıştır. Bu tanımda esas alınan ölçüt, etniklik değil vatandaşlıktır. Anayasının ilgili maddesinde Türk, “Türk devletine vatandaşlık bağı ile bağlı herkes” olarak tanımlanmaktadır.

Bugün bir çok ülkede de, ulusal kimlik kurucu egemen unsurun kimliğidir. Örneğin Fransa halkının ulusal kimliği olan “Fransızlık”, coğrafi bir aidiyeti içermez. 5. yüzyılda Gala’yı ele geçirerek Fransa’yı kuran Frankların soyuna mensubiyeti ifade eder. Ancak bu kimlik, tıpkı ülkemizde de olduğu gibi, Fransa’daki etnik gruplar için temsili üst kimliktir.

Dolayısıyla, bugünlerde, sun’i olarak gündemimize sunulan Türkiyelilik tanımının hiçbir tarihi ve meşru dayanağı yoktur. Kaldı ki, Türk ulusunun %90’ı aşan bir çoğunluğu kendisini Türk olarak tanımlamakta, Türk kimliğini benimsemektedir. Bu konuda eklemek istediğim diğer bir husus ise, insanın özgür iradesiyle benimsediği ve özümsediği kimliği, bir üst kimlik değil, asli kimliktir.

Etnik Gerilim
Etnik gerilim; farklı etnik gruplar arasındaki karşıtlığın ya da etnik grupların devlete karşı tavırlarının, değişik düzeylerde tanımlanabilen sorun olarak yarattığı toplumsal huzursuzluktur. Söz konusu huzursuzluk, hoşnutsuzluktan çatışmaya kadar varabilen tepkisel bir toplumsal tavırdır.

Etnik gerilim niteliğine ve şiddetine bağlı olarak toplumsal üretkenliği ve siyasi istikrarı etkilediği gibi, ekonomik gelişmeyi engeller, milli birlik ve beraberliği zedeler, ülkenin bütünlüğünü tehdit edebilir. Bu nedenle her düzeyde bir devlet sorunu olarak değerlendirilmelidir.

Hoşgörüsüz, önyargılı, ayrımcı, güvensiz ve eşitsiz ortamlarda etnik gerilim kaçınılmazdır. Etnik gerilimin temel nedenlerinin ilke bazında demokrasi ve insan hakları olduğu kabulü kanımca doğrudur. Ancak unutulmaması gereken, demokrasi ve insan haklarının kuralsal kabullerden çok bir kültür olgusu ve yaşam biçimi olduğudur. Bu gerçeği gözardı ederek etnik gerilimin çözümünü “yazıyla hükme bağlanmış metinlerde” görmek yanlıştır. Demokratik hak ve özgürlükler, topluma, bu hak ve özgürlükleri yapıcı bir şekilde yaşam tarzına dönüştürecek kültürle beraber verilmedikçe etnik gerilime çözüm getirmezler. Hatta bazı durumlarda, etnik gerilimi, ülke için tehlikeli bir boyuta tırmandırabilirler.

Prof. Dr. Bernard Lewis bu duyarlı konu hakkında şunu söyler: “demokrasi çok güçlü bir ilaçtır, ancak dozunun ayarlanmaması halinde, güçlü ilaçlar ölüme yol açar.”

Çokkültürlülük, Çoktürkiyelilik ve Çokmozaiklik
Dilimize, çokkültürlülük ya da çokkültürcülük olarak çevrilen “multiculturalizm”, temelde çok kültürlülüğü benimseyen, savunan, teşvik eden bir politik akımın adıdır. Dolayısıyla, özde farklı anlamlar ifade etmesi bana pek olası gözükmemektedir. Hareket noktası ve nihai hedefi, ulus devletleri “etnik çeşitlilik” temelinde ayrıştırmak, bölmektir. Bu nedenle üçüncü dünya ülkeleri için en büyük zenginlik kaynağı, çok kültürlülüktür. En azından “batı”lı müttefiklerimiz böyle diyorlar.

Kanımca, çok kültürlülüğün bir zenginlik olabilmesi, o ülkenin kendi şartlarına ve kendi gerçeklerine bağlı bir keyfiyettir. Bu yönden Türk ulusu neredeyse tüm unsurlarıyla kaynaşık bir ulustur. Ancak, İtalya, İngiltere, Almanya gibi ülkelerin aksine ulus devlet olma sürecini tam anlamıyla tamamlamamıştır.

15 yıl gibi uzun bir sürede bastırılabilen, 35 bin vatandaşımızın, insanımızın hayatına malolan ve yaklaşık olarak 150 milyar ytl’yi aşan bir zarara sebebiyet veren ve bugün tekrar canlanan PKK unsuru, 3 milyon oy almayı başarabilen bir dehap, ve kandil dağı’nda 6000 silahlı militanın mevcudiyeti, açıkçası pek de “zenginlik” gibi durmamaktadır ya da ben yeterince “batı” ziyareti, “Washington İnstitute” turu yapmamış da olabilirim. Emin değilim.

Aslında batı medeniyetinin bize lütufta bulunarak yakıştırdığı kültür mozaikliğini ve bunun ne paha biçilemez bir zenginlik olduğunu gene “batı”ya bakarak anlayabiliriz kanımca. Bugün İspanya, ülkesinin en zengin bölgesinde, devlet içindeki devlet konumundaki Basklıları kendisi için bir “zenginlik” olarak mı görüyor? Aynı şekilde Fransa için Korsikalılar, paha biçilemez bir mozaik mi? Fransa 1991 yılında “Fransa halkının bir unsuru olan Korsika halkı” ifadesini iptal ederken, mozaikten mi sıkılmıştı? Anayasasının 2. maddesini, 1992’de “Fransızca cumhuriyetin anadilidir” diye değiştirirken o mükemmel mozaiği bozduğunun farkında değil midir? Merak içerisindeyim.

Belçika, Fransa, lüksemburg gibi ülkeler, Azınlık Hakları Çevre sözleşmesini imzalamayarak neler kaçırdıklarının farkında değiller, Almanya; topraklarındaki “Alman vatandaşı” Türkleri azınlık olarak değil de “göçmen işçi” olarak tanırken, “zenginlik” istemediğini mi belirtiyor? Hayret. Hollanda etnik nüfusun, genel nüfusun %10’una yaklaşması karşısında, ilk hamlesi, etnik dil öğrenimine devlet desteğinin tamamen kaldırılması ve Hollanda vatandaşlığına geçişin neredeyse imkansızlaştırılması oluyor madem; bu kültür mozaiği denen zenginlik Avrupa’da para mı etmiyor? AB üyesi Yunanistan, ülkesindeki Makedonları, Arnavutları, Türkleri gerçekten de bir zenginlik olarak algılıyor ama sanırım fazla zenginlikte gözü olmadığından olsa gerek, kendilerine pek nefes alma izni vermiyor.

Sonuç olarak, çok kültürlülüğün, “ulusal” imha silahı mı, zenginlik mi olduğunu, o ülkenin kendine özgü şartları iyice değerlendirildikten sonra karara bağlanması gerekiyor. Kaldı ki bir ülkenin etnik bir mozaik olarak tanımlanabilmesi için, etnik nüfusun genel nüfusun %35’ini oluşturabilmesi önşarttır. Türkiye’de bu oran, emik bakışla %10’u bile bulmamaktadır. Kanımca devlet, bu gerçeği görerek, etniklik politikasını bunun üzerine kurmalıdır, çok sevgili müttefiklerimizin fiklerinin keyfine göre değil.

bir urbanpuşts çalışması.

ben bir ceviz ağcıyım, gülhane parkında.